Gedwongen zorg
Juridisch kader
Zorgaanbieders kunnen te maken krijgen met cliënten die zorg nodig hebben, maar deze zorg niet vrijwillig accepteren. In die situaties is het van belang zorgvuldig om te gaan met de rechten, belangen en wensen van de cliënt. De Wet zorg en dwang psychogeriatrische en verstandelijk gehandicapte cliënten (“Wzd”) en de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (“Wvggz”) bevatten hiervoor het wettelijk kader. Beide wetten zijn op 1 januari 2020 in werking getreden en hebben de Wet Bopz vervangen.
De begrippen onvrijwillige zorg (voor Wzd) en verplichte zorg (voor Wvggz) worden regelmatig door elkaar gebruikt wanneer er gesproken wordt van gedwongen zorg, maar hebben een verschillende betekenis. Het onderscheid is van belang, omdat zij onder verschillende wettelijke kaders vallen.
Onvrijwillige zorg is een begrip uit de Wzd en ziet op zorg aan mensen met een psychogeriatrische aandoening, zoals dementie, of een verstandelijke beperking. Van onvrijwillige zorg is sprake wanneer zorg wordt verleend waartegen de cliënt zich verzet of waarvoor geen geldige instemming bestaat. Onvrijwillige zorg kan plaatsvinden op basis van een rechtelijke machtiging of op grond van een inbewaringstelling en moet noodzakelijk zijn om ernstig nadeel af te wenden. De Wzd schrijft voor dat onvrijwillige zorg slechts als uiterste middel mag worden toegepast en alleen na het doorlopen van het wettelijke stappenplan.
Verplichte zorg is een begrip uit de Wvggz en heeft betrekking op mensen met een psychische stoornis. Verplichte zorg kan uitsluitend worden verleend op basis van een crisismaatregel of een zorgmachtiging en moet – net zoals bij de Wzd – noodzakelijk zijn om ernstig nadeel af te wenden. De Wvggz bevat een limitatieve opsomming van vormen van verplichte zorg en stelt strikte eisen aan de voorbereiding, besluitvorming en uitvoering daarvan.
Hoewel beide wetten erop zijn gericht de rechtspositie van cliënten te beschermen en dwang zoveel mogelijk te voorkomen, verschillen zij in doelgroep, toepassingsvoorwaarden en procedures. In de praktijk is het daarom belangrijk om eerst vast te stellen welk wettelijk kader van toepassing is.
Rechten van cliënten
De Wzd en Wvggz bieden cliënten verschillende waarborgen om hun rechtspositie te beschermen. Cliënten hebben recht op begrijpelijke informatie over de zorg die wordt voorgesteld en over de redenen waarom gedwongen zorg wordt overwogen. Ook moeten zij zoveel mogelijk worden betrokken bij beslissingen over hun behandeling en begeleiding.
Daarnaast kunnen cliënten ondersteuning krijgen van een onafhankelijke cliëntenvertrouwenspersoon. Dit kan helpen bij het begrijpen van rechten, het voorbereiden van gesprekken met zorgverleners en het indienen van een klacht wanneer een cliënt het niet eens is met de toegepaste zorg. De Wzd en de Wvggz kennen beide een aparte klachtenprocedure (ten opzichte van de Wet kwaliteit klachten en geschillen zorg).
Verantwoordelijkheid van zorgaanbieders
Voor zorgaanbieders betekent gedwongen zorg dat zij zorgvuldig moeten handelen en aan wettelijke eisen moeten voldoen. Dit betekent onder andere dat besluiten goed moeten worden onderbouwd, afspraken correct moeten worden vastgelegd in het medisch dossier en dat regelmatig moet worden geëvalueerd of de zorg nog noodzakelijk is.
Een goede toepassing van de wet vraagt om duidelijke procedures, deskundige medewerkers en een zorgvuldige samenwerking met de cliënt, vertegenwoordigers en naasten.
Ook is het niet toegestaan dat iedere zorgaanbieder de zorg mag leveren. Enkel zorgaanbieders die zijn opgenomen in het locatieregister Wvggz / Wzd van het Ministerie van Volksgezondheid mogen de zorg leveren.
Advisering over gedwongen zorg
Wij adviseren zorgaanbieders graag over de toepassing van de Wzd en Wvggz. Daarbij kunt u denken aan het toepassingsbereik van de Wzd en Wvggz en plichten die u als zorgaanbieder heeft op basis van de Wzd en Wvggz. Ook staan wij u graag bij indien u een conflict heeft met een vertegenwoordiger omtrent zijn rol in het kader van gedwongen zorg of bij een klachtprocedure binnen de Wzd / Wvvgz.
Wilt u meer weten over de Wzd of Wvggz? Neem gerust contact op met één van onze medewerkers.
