In 2020 is de Wet medezeggenschap cliëntenraden in werking getreden. Het doel van deze wet is om als zorgaanbieder cliënten te betrekken in het maken van beslissingen en de zorg zo meer cliëntgericht te maken. Het kan voor zorginstellingen onduidelijk zijn in welke situaties een cliëntenraad moet worden ingesteld, en hoe om te gaan met meerdere locaties. In dit artikel staat daarom de vraag centraal: Wanneer ben je als zorginstelling verplicht om een centrale en/of lokale cliëntenraad in te stellen? En in welke gevallen is dit niet nodig?
Wanneer is een cliëntenraad verplicht?
Enkel ‘instellingen’ dienen een cliëntenraad in te stellen. Voor het begrip instelling wordt aangesloten bij het begrip instelling uit de Wkkgz, namelijk
- iedere rechtspersoon die bedrijfsmatig zorg verleent, of;
- ieder organisatorisch verband van natuurlijke personen die bedrijfsmatig zorg doet verlenen, of;
- natuurlijke personen die zorg doen verlenen.
Onder ‘zorg’ valt Zvw/Wlz zorg en ‘andere zorg’. Onder ‘andere zorg’ valt bijvoorbeeld cosmetische zorg of alternatieve zorg. Met ‘zorg’ wordt niet bedoeld ondersteuning zoals geboden in het kader van de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo). Vervolgens is de omvang van de zorginstelling van belang. Een cliëntenraad is verplicht in de volgende gevallen:
- Instellingen met verblijf of instellingen die verpleging, persoonlijke verzorging, begeleiding of medisch specialistische zorg bieden als bij die instelling meer dan 10 personen zorg verlenen;
- Instellingen zonder voornoemde zorgsoorten als bij de instelling meer dan 25 personen zorg verlenen.
Cliëntenraad per locatie: wat zegt de wet?
Zorginstellingen die aan bovenstaande eis voldoen en langdurig zorg verlenen op meerdere locaties – of bij cliënten thuis – zijn in principe wettelijk verplicht om per locatie een cliëntenraad in te stellen. Daarbij maakt het niet uit hoe groot die locatie is. Er zijn echter uitzonderingen. Als een representatieve groep cliënten of hun vertegenwoordigers laat weten geen behoefte te hebben aan een cliëntenraad, hoeft die niet te worden ingesteld. Daarnaast kan het bestuur van de instelling besluiten dat een cliëntenraad op een bepaalde locatie niet nodig of redelijk is. Dat mag echter niet zomaar. Het bestuur moet dit wel kunnen onderbouwen, bijvoorbeeld als het gaat om een kleine locatie waar slechts aan een paar cliënten zorg wordt verleend, of als er weinig verschillen zijn in zorgvormen of cliëntgroepen. Een verzoek om een cliëntenraad zonder duidelijke behoefte of motivatie kan als onredelijk worden afgewezen. Verschillen cliënten en bestuur van mening over de noodzaak van een cliëntenraad? Dan kan het geschil worden voorgelegd aan een onafhankelijke commissie van vertrouwenslieden.
Voorbeeld uit de jurisprudentie
In een zaak uit 2023 werd aan de Landelijke Commissie van Vertrouwenslieden (LCvV) vraag voorgelegd of een zorginstelling voor een locatie een cliëntenraad moest instellen. De commissie oordeelde daar van wel. De raad van bestuur had dit verzoek van cliënten en vertegenwoordigers tot een lokale raad eerder afgewezen, maar de commissie vond de onderbouwing daarvoor onvoldoende overtuigend.
Wat speelde er? Op die specifieke locatie was het groepsoverleg – een vorm van lokale inspraak – eind 2022 stopgezet. De zogenoemde clusterraad, die formeel de belangen van meerdere locaties zou behartigen, bleek al langere tijd niet (meer) actief. De zorginstelling kon daardoor niet aantonen dat de cliënten op die locatie op een structurele en concrete manier betrokken waren.
De LCvV benadrukte dat medezeggenschap meer is dan formele structuren op papier; het moet ook in de praktijk werken. Omdat de situatie op de locatie op dat moment niet representatief was, kreeg de instelling zes maanden de tijd om alsnog te voldoen aan de verplichting tot het instellen van een cliëntenraad.
Tot slot
Zorginstellingen moeten goed kunnen onderbouwen waarom een lokale cliëntenraad ondanks het bestaan van meerdere locaties niet nodig zou zijn. Als bestaande overlegorganen op die locaties niet functioneren, kan er toch een verplichting ontstaan om een aparte cliëntenraad per locatie in te stellen – ook als de organisatie dit zelf niet nodig acht.
Twijfelt u of het instellen van een lokale cliëntenraad binnen uw organisatie verplicht is? Neem gerust contact met ons op. Wij adviseren u graag over wat in uw situatie passend en juridisch vereist is.
