Bestuurders en toezichthouders van zorgaanbieders dienen zich bij de vervulling van hun taken te richten naar het belang van de zorgaanbieder en de daarmee verbonden organisatie. Dit dient te gebeuren vanuit het perspectief van het realiseren van de maatschappelijke doelstelling van de zorgorganisatie en de centrale positie van de cliënt daarin.
Binnen iedere organisatie – en dus ook binnen een zorgaanbieder – is het onvermijdelijk dat zich situaties voordoen waarin een bestuurder of toezichthouder een belang heeft dat mogelijk niet parallel loopt aan het belang van de organisatie. Dat kan zich bijvoorbeeld voordoen wanneer een overeenkomst tussen de zorgaanbieder en de betreffende functionaris wordt gesloten, zoals een arbeids-, management-, lening- of huurovereenkomst.
In dergelijke situaties kan het voorkomen dat de bestuurder of toezichthouder een persoonlijk belang heeft dat tegenstrijdig is met het belang van de zorgaanbieder. In dat geval is er sprake van een tegenstrijdig belang.
In dit artikel gaan wij nader in op het leerstuk van de tegenstrijdige belangen en de wijze waarop hiermee moet worden omgegaan binnen zorgorganisaties.
Wat is een tegenstrijdig belang?
Een tegenstrijdig belang is een situatie waarin een bestuurder of toezichthouder een direct of indirect persoonlijk belang heeft dat tegenstrijdig is met het belang van de zorgaanbieder en de daarmee verbonden organisatie.
In het Bruil-arrest heeft de Hoge Raad verduidelijkt wanneer sprake is van een tegenstrijdig belang. Dit is het geval wanneer de belangen van de betrokkene bestuurder of toezichthouder en die van de zorgaanbieder zodanig onverenigbaar zijn dat in redelijkheid kan worden betwijfeld of de bestuurder of toezichthouder zich bij zijn of haar handelen uitsluitend laat leiden door het belang van de zorgaanbieder en de daarmee verbonden organisatie. Van een tegenstrijdig belang is sprake wanneer de bestuurder of toezichthouder, gelet op alle omstandigheden van het geval, niet in staat moet worden geacht het belang van de zorgaanbieder en de daaraan verbonden organisatie met de vereiste integriteit en objectiviteit te behartigen.
De kern is dat bestuurders en toezichthouders op een wijze dienen te handelen die van een integer en onbevooroordeeld functionaris mag worden verwacht, zonder zich te laten beïnvloeden door (persoonlijke) belangen die niet parallel lopen aan het belang van de zorgorganisatie.
Verschil direct of indirect tegenstrijdig belang
Er kan een onderscheid worden gemaakt tussen een direct en een indirect persoonlijk tegenstrijdig belang.
Van een direct persoonlijk tegenstrijdig belang kan bijvoorbeeld sprake zijn als een besluit wordt genomen over overeenkomsten waarbij zowel de zorgaanbieder als de betreffende functionaris partij is. Denk hierbij onder meer aan een arbeids- of managementovereenkomst tussen de zorgaanbieder en de bestuurder of toezichthouder, of een lening- of huurovereenkomst tussen de zorgaanbieder en (een entiteit van) de bestuurder of toezichthouder. Bij het aangaan van dergelijke overeenkomst heeft de bestuurder c.q. toezichthouders een persoonlijk (financieel) belang dat niet parallel loopt aan het belang van de zorgaanbieder.
Ook kan sprake zijn van een indirect persoonlijk tegenstrijdig belang. Dit doet zich bijvoorbeeld voor wanneer de bestuurder of toezichthouder zelf weliswaar geen wederpartij is van de zorgaanbieder, maar in een bijzondere verhouding staat tot een wederpartij van de zorgaanbieder, waardoor de bestuurder of toezichthouder belang kan hebben bij een bepaalde handeling. Denk bijvoorbeeld aan een bestuurder die namens de zorgaanbieder opdrachten verstrekt aan een bedrijf waarvan een familielid mede-eigenaar is.
Juridisch kader
De wet en de Governancecode Zorg 2022 (“Governancecode Zorg”) bevatten regels over de wijze waarop met tegenstrijdige belangen moet worden omgegaan. Deze regels worden hieronder uiteengezet.
Wettelijke regels omtrent tegenstrijdig belang
De wet bevat een algemene regeling voor tegenstrijdige belangen. Hieruit volgt dat bestuurders en toezichthouders niet mogen deelnemen aan de beraadslaging en besluitvorming over onderwerpen waarbij zij een direct of indirect persoonlijk tegenstrijdig belang hebben.
Als sprake is van een tegenstrijdig belang bij alle bestuurders – of bij de enig bestuurder – en daardoor geen bestuursbesluit kan worden genomen, moet het besluit door de interne toezichthouder worden genomen.
De vraag rijst door wie besluit moet worden genomen wanneer een interne toezichthouder ontbreekt, of wanneer alle toezichthouders eveneens een tegenstrijdig belang hebben. Het antwoord daarop is afhankelijk van de rechtsvorm van de zorgaanbieder:
- Indien de zorgaanbieder een stichting is, moet het besluit alsnog door de interne toezichthouder worden genomen doch onder schriftelijke vastlegging van de aan het beluit ten grondslag liggende overwegingen, tenzij de statuten van de stichting anders bepalen.
- Indien de zorgaanbieder een besloten vennootschap is, moet het besluit door de algemene vergadering van aandeelhouders worden genomen, tenzij de statuten anders bepalen.
Governancecode Zorg
In de Governancecode Zorg wordt de term ‘(ongewenste) belangenverstrengeling’ gebruikt in plaats van tegenstrijdig belang. Onder ongewenste belangenverstrengeling wordt verstaan: een situatie waarin een bestuurder of toezichthouder meerdere belangen, posities of (neven-)functies heeft die elkaar zodanig raken of beïnvloeden dat de onafhankelijkheid, objectiviteit of integriteit van de bestuurder of toezichthouder dusdanig in het gedrang kan komen, dat de zorgaanbieder kan worden benadeeld en vertrouwen of legitimiteit verliest. De Governancecode Zorg verduidelijkt dat het wettelijke tegenstrijdige belang onder dit bredere begrip van ongewenste belangenverstrengeling valt.
De regeling uit de Governancecode Zorg komt in grote lijnen overeen met de wettelijke tegenstrijdigbelangregeling, maar bevat enkele aanvullende en deels afwijkende bepalingen. De Governancecode Zorg schrijft onder meer het volgende voor:
- Bestuurders en toezichthouders moeten elke vorm en/of schijn van ongewenste belangenverstrengeling voorkomen.
- In interne reglementen van het bestuur en de interne toezichthouders moeten (beheers)maatregelen zijn vastgelegd teneinde (i) belangenverstrengeling in een zo vroeg mogelijk stadium te signaleren, (ii) ongewenste belangenverstrengeling te voorkomen en de schijn hiervan te vermijden en (iii) te waarborgen dat hiermee zorgvuldig en transparant wordt omgegaan.
- Een bestuurder of toezichthouder moet iedere vorm en/of schijn van belangenverstrengeling direct melden aan de voorzitter van de interne toezichthouder alsmede aan de overige bestuurders respectievelijk toezichthouders, met verstrekking van alle relevante informatie. De interne toezichthouder besluit vervolgens – buiten aanwezigheid van de geconflicteerde functionaris – of sprake is van ongewenste belangenverstrengeling en treft passende maatregelen. Indien nodig wordt hierover door de interne toezichthouder openheid gegeven richting de interne medezeggenschapsorganen, zoals de cliëntenraad en de ondernemingsraad.
- Een geconflicteerde bestuurder of toezichthouder moet zich onthouden van deelname aan de voorbereiding, beraadslaging én besluitvorming wanneer hij/zij een tegenstrijdig belang heeft en daardoor niet langer in staat is de belangen van de zorgorganisatie integer, objectief en onbevooroordeeld te behartigen.
- Indien het bestuur door een tegenstrijdig belang niet tot besluitvorming kan komen, moet het besluit door de interne toezichthouder worden genomen, met schriftelijke vastlegging van de overwegingen die daaraan ten grondslag liggen.
Ten slotte bepaalt de Governancecode Zorg dat transacties waarbij tegenstrijdige belangen van bestuurders of toezichthouders spelen, (i) onder marktconforme voorwaarden moeten worden aangegaan, (ii) de voorafgaande goedkeuring van de interne toezichthouder behoeven en (iii) in het jaarverslag moeten worden gepubliceerd.
Mogelijke sancties
Het niet naleven van de regels omtrent tegenstrijdige belangen c.q. (ongewenste) belangenverstrengeling kan verschillende sancties tot gevolg hebben. Hieronder worden een aantal mogelijke sancties op hoofdlijnen uiteengezet:
- Wanneer een besluit is genomen door het verkeerde orgaan – omdat het orgaan vanwege een tegenstrijdig belang niet kon besluiten – kan dit leiden tot nietigheid of vernietigbaarheid van het besluit.
- Bestuurders en toezichthouders die de tegenstrijdigbelangregeling niet naleven, kunnen aansprakelijk worden gesteld voor de schade die de zorgaanbieder lijdt als gevolg van het onjuist tot stand gekomen besluit.
- Bij de Ondernemingskamer kan een enquêteprocedure worden verzocht, bijvoorbeeld door de ondernemingsraad. Het niet naleven van de tegenstrijdigbelangregeling kan binnen zo’n procedure bijdragen aan het oordeel dat sprake is van wanbeleid. Indien de Ondernemingskamer wanbeleid vaststelt, kan zij diverse voorzieningen treffen, zoals (i) vernietiging van het omstreden besluit, (ii) schorsing of ontslag van de huidige bestuurders en/of toezichthouders en/of (iii) benoeming van een tijdelijk bestuurder of toezichthouder.
- Het niet naleven van de tegenstrijdigbelangregeling kan ook grond vormen voor ontslag van de betreffende bestuurder of toezichthouder.
Hoe ga je als functionaris om met een tegenstrijdig belang?
Wat dient een bestuurder of toezichthouder te doen bij een tegenstrijdig belang? Naast het naleven van bovenstaande wettelijke en zorgspecifieke regels omtrent tegenstrijdige belangen, volgt uit de rechtspraak een aantal zorgvuldigheidsnormen die een bestuurder of toezichthouder in acht dient te nemen als sprake is van een tegenstrijdig belang.
- De te onderscheiden belangen moeten op zorgvuldige wijze gescheiden worden gehouden.
- Een zo groot mogelijke openheid en zorgvuldigheid moet worden betracht.
- Het inschakelen van deskundige derden gewenst en onder omstandigheden zelfs geboden zijn.
Concluderend
Tegenstrijdige belangen zijn in de zorg onvermijdelijk, maar vereisen strikte naleving van wettelijke en zorgspecifieke regels om de integriteit en objectiviteit van bestuurders en toezichthouders te waarborgen. De wet, de Governancecode Zorg en de rechtspraak bieden kaders om belangen zorgvuldig te scheiden, transparantie te waarborgen en misbruik te voorkomen. Het is van belang dat mogelijke conflicten tijdig worden gesignaleerd en gemeld, zorgvuldig wordt gehandeld en waar nodig onafhankelijke deskundigheid wordt ingeschakeld.
Indien u vragen heeft over tegenstrijdige belangen of overige zorgspecifieke onderwerpen, dan kunt u contact met ons opnemen.
